Balkonumdaki domates saksılarına her sabah şebeke suyuyla can verirken bir yandan da lavabodan boşa akan litreleri düşünüyordum. Yazın ortasında su faturası kabarınca "şu bulaşık suyunu bahçeye dökemez miyim?" diye merak ettim ve işin peşine düştüm. Üç sezondur mutfak ve banyo sularının bir kısmını bahçeye yönlendiriyorum; öğrendiklerimi, hatalarımı ve sınırları olduğu gibi anlatayım.
Gri su nedir, hangi su gri sayılmaz?
Gri su, tuvalet dışındaki evsel atık sudur: duş, küvet, el yıkama lavabosu, çamaşır makinesinin durulama suyu, sebze yıkama suyu. Tuvaletten gelen su ise "siyah su"dur ve evde hiçbir şekilde bahçeye verilmez. Bebek bezi yıkanmış su, boya-tiner bulaşmış su, bulaşık makinesinin deterjanlı ilk suyu da benim listemde "asla" bölümünde. Yani gri su bahçe uygulamasında mesele "her atık suyu döküyorum" değil, doğru kaynağı doğru bitkiye yönlendirmek.
En temiz kaynaklar sırasıyla şunlar oldu bende: sebze-meyve yıkama suyu, pirinç-makarna haşlama suyu (soğutulmuş, tuzsuz), duşta ısınmayı beklerken boşa akan su, sabunlu el yıkama suyu. En sorunlu olan ise yağlı bulaşık suyu; onu artık hiç kullanmıyorum.
Adım adım nasıl yapıyorum
Suyu kaynağında topluyorum. Tesisata müdahale etmeye kalkışmadım; duşun içine geniş bir leğen koydum, lavaboya da 5 litrelik bir kova. Isınmayı beklerken akan berrak su tek başına haftada birkaç kova ediyor ve o su tamamen temiz, doğrudan kullanılabiliyor.
Ayırıyorum: temiz gri su ve sabunlu gri su. İki ayrı bidon tutuyorum. Berrak suları çimlendirme kaplarına, fidelere, hassas yapraklılara veriyorum. Sabunluları ise meyve ağacı, asma, gül, süs çalısı gibi köklü ve toleranslı bitkilere. Yeni filizlenmiş tohumlara sabunlu su asla gitmiyor.
Deterjanı değiştirdim. Bu, işin en kritik kısmı. Sodyum ve bor içeriği yüksek ürünler toprağın yapısını bozuyor, kili sıkıştırıyor. Ben sıvı, fosfatsız, mümkün olduğunca az köpüren ürünlere geçtim; çamaşır sodası ve tuz oranı yüksek toz deterjanları bahçeye giden makine suyu için kullanmıyorum. Sabun olarak zeytinyağı sabunu tercih ediyorum.
Kaba süzme yapıyorum. Bidonun ağzına eski bir tül veya file geçirdim. Saç, yemek artığı, kum bu aşamada kalıyor. Süzülmeyen su hem kokuyor hem de damlama sistemini anında tıkıyor.
24 saat içinde kullanıyorum. Gri suyu depolamak en büyük hata. Bekleyen su içindeki organik maddeler yüzünden birkaç saat içinde kokmaya başlıyor, bakteri çoğalıyor. Ben akşam topladığım suyu ertesi sabah mutlaka boşaltıyorum. Kokmuşsa bahçeye değil kanalizasyona gidiyor.
Toprağa veriyorum, yaprağa değil. Suyu bitkinin gövde dibine, kök bölgesine doğru yavaşça döküyorum. Yaprak üzerine gelen sabunlu su lekeleme ve yanma yapıyor; ayrıca yenilebilir kısımla temas etmemesi hijyen açısından şart. Yeşilliklerin, marulun, maydanozun yapraklarına gri su gelmeyecek.
Mulç kullanıyorum. Toprağın üstüne saman, kuru yaprak veya ağaç kabuğu serdim. Su bu tabakanın altına sızdığında yüzeyde birikmiyor, sinek gelmiyor, koku olmuyor. Mulç aynı zamanda mikroorganizmaların sabun kalıntısını parçalamasına yardım ediyor.
Dönüşümlü sulama yapıyorum. Aynı noktaya sürekli gri su vermek tuz birikmesine yol açıyor. Ben ayı üçe bölüyorum: iki kez gri su, bir kez bol şebeke suyuyla yıkama sulaması. Bu yıkama, birikmiş tuzları kök bölgesinin altına indiriyor. Sulama sıklığını genel olarak nasıl ayarladığımı ayrı bir yazıda anlatmıştım; gri su da o düzenin içine oturuyor.
Toprağı gözlüyorum. Yaprak kenarlarında kahverengi kuruma, toprak yüzeyinde beyaz kabuk, suyun toprağa geç sızması… Bunlar tuzlanma sinyali. Görünce gri suyu o alanda kesip birkaç hafta ara veriyorum.
Hangi bitkiye verilir, hangisine verilmez?
Grup
Sabunlu gri su
Berrak gri su
Meyve ağacı, asma, incir
Uygun
Uygun
Gül, süs çalısı, sardunya
Uygun
Uygun
Domates, biber, patlıcan (dibe)
Sınırlı
Uygun
Marul, ıspanak, maydanoz
Verilmez
Uygun
Havuç, turp, patates gibi kök sebzeler
Verilmez
Dikkatli
Fide, çimlenen tohum
Verilmez
Uygun
Asit seven bitkiler (ortanca, açelya, yaban mersini)
Verilmez
Uygun
Sabun toprağı alkali tarafa kaydırdığı için asit seven bitkilerde hiç denemedim; bir kez denedim ve ortanca çiçek rengini bozdu, orada dersimi aldım.
Sık yapılan hatalar
Suyu günlerce bidonda bekletmek. Kokan su hem bitkiye hem komşuluk ilişkilerine zarar veriyor. Kural basit: aynı gün, en fazla ertesi sabah.
Yağlı bulaşık suyunu dökmek. Yağ toprak gözeneklerini kapatıyor, su geçirgenliğini bitiriyor. Ben tabakları önce peçeteyle siliyorum, o suyu bahçeye hiç almıyorum.
Çamaşır suyu, klorlu temizleyici bulaşmış su kullanmak. Kök tüylerini yakar, faydalı toprak canlıl